UÇUŞ KONTROL

Dünyada ve Türkiyede Uçuş Kontrolün Kısa Geçmişi

Yıllar boyunca uçuş kontrol bir çok isim almıştır: hava yolu devriyesinden, hava yolu uçuş kontrolü, kolaylık

uçuş kontrolü ve sonunda uçuş kontrol. Kavram, hava yolu sistemi kadar eski olup 1920’lere kadar

inmektedir. Her bir devlet kendi ülkesi için uçuş kontrol hizmetlerini sunmaktan sorumludur. 1940 sonlarına

kadar uçuş kontrol hizmetleri, uçuş kontrol donatısını (ekipmanını), havaaracıyla uçuş kalibrasyonunu,

avionik desteği ve kalibrasyonunu ve bir ülkenin hava sahası sisteminin güvenliğini teminat (güvence)

altına almak için gereken diğer hizmetleri kapsadı.

4 Nisan 1947'de Uluslararası Sivil Havacılık Örgütünün (ICAO) kurulmasıyla birlikte uçuş kontrol de

resmiyet kazandı.

Türkiyede uçuş kontrol, 1959 yılında ABD'li ekip tarafından başlatıldı. Türk tescilli bir uçak ve Türk uçuş ekibi

ile birlikte 19.02.1963'te ilk kez ulusal uçuş kontrol hizmeti verildi. 1993'te Yarı Otomatik Uçuş Kontrol

Sistemi (SAFIS) ile hizmet verilmeye başlandı. 2009 yılında da Tam Otomatik Uçuş Kontrol Sistemi (AFIS)

ile donatılan 2 adet yeni jet uçağıyla hizmet verilmesi planlanmıştır. Böylece 2009 yılı sonlarına doğru veya

2010 başlarında uydu tabanlı HSY'ler ve bunlara bağlı usuller devreye girecektir.

Uçuş Kontrol ve Hava Seyrüsefer Yardımcısı

Hava seyrüsefer yardımcılarının (HSY'lerin) havadan kontrolü, çok iyi eğitilmiş uçuş ekiplerinin ustalıklarını

gerekli kılan iki parçalı bir etkinliktir. İlk bölümü, elektromanyetik sinyalin, yani tıpkı bir radyo istasyonu

gibi seyrüsefer yardımcısının yayın sinyalinin ve görsel yardımcıların değerlendirilmesidir. Bu sinyaller,

ICAO'nun gereklerine göre denetlenir. İkinci bölüm, kötü havalarda pistlerin pilotlarca emniyetle

kullanılmasına olanak sağlayan aletle yaklaşma usullerini onaylamaktır. Hava seyrüsefer yardımcısı (HSY),

pist üzerindeki havacılık amaçlı çizgiden uydu sistemine kadar tüm kolaylıkları kapsar, yani elektronik ve

görsel olarak havaaraçlarının kalkışına, inişine ve uçuşuna seyrüsefer amaçlı hizmet eden tüm kolaylıkları

içine alır.

Neden Uçuş Kontrol?

Kısaca VOR, NDB, ILS ve DME gibi İngilizce kısaltmalarla belirtilen HSY’ler elektronik yardımcılar olup bu

tip yardımcılardan elektromanyetik sinyallerin uygun yayılıp yayılmadığı havadan anlaşılabilir.

Ayrıca PAPI, ALS kısaltmalarıyla belirtilen elektriksel-görsel yardımcıların da uçuşta denetlenmesi

gerekir. Uçuş kontrol, bu havadan denetim gerekliliğinin sonucudur. Bununla birlikte elektronik

yardımcıların uygun test donatısı kullanılarak yerden denetlenebilir. Yer kontrolü daha uygun ve az

maliyetlidir. Yer kontrolünün tüm bu üstünlüklerine karşın, özellikle elektronik HSY’lerin çoğu performans

ölçümleri ancak havadan yapılabilmektedir. Kesintisiz hizmet vermek zorunda olan elektronik HSY’lerin

kendi kendilerini denetleyen, en küçük bir aksaklıkta, yayın bozulmasında uyararak sistemi kapatan

monitörleri vardır. Ancak monitörler yakın çevresini kontrol edebilir, bunun ötesinde yayının doğruluğu,

çevreden dolayı etkilenip etkilenmediği veya girişimlerin olup olmadığı hakkında bilgi veremezler.

Bunlardan dolayı özel donanımlı uçağa ve bu yayınları değerlendirebilecek eğitimli ve yetişmiş uçuş ekibine

gerek vardır.

Devletin Uçuş Kontrol Yükümlülüğü

ICAO üyesi devletler, tüm hava sahasının ve yer tabanlı aletle uçuş usullerinin havadan denetimi boyunca

ve elektromanyetik sinyallleri yasal olarak geçerli kılma sırasında kendi üstüne düşen gerekleri yerine getirirler.

Türkiyede uçuş kontrol hizmeti Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) Seyrüsefer

Dairesi Başkanlığına bağlı Uçuş Kontrol Müdürlüğü (UKM) tarafından yürütülmektedir. Hava Kuvvetleri

Komutanlığı da kendi sistemi içindeki HSY'lerin uçuş kontrolünü yürütmektedir.

Uçuş Kontrol Müdürlüğü (UKM), 13.02.2008 tarihi itibariyle toplam 199 adet elektronik HSY’yi ve 79

adet görsel (elektrikli) HSY’yi periyodik olarak kontrol etmektedir. (Bunlarla ilgili tablo aşağıda

sunulmuştur.) UKM, bu belirtilen HSY’lerin dışında kalan ve SSR veya PSR kısaltmalarıyla belirtilen

radarların, VHF/UHF iletişim frekanslarının, yaklaşma/pist/taksiyolu ışıklarının da havadan

kontrolünü gerçekleştirmektedir. UKM zaman zaman da frekans girişimlerini tespit ederek önlemler

alınmasını sağlamaktadır.

ELEKTRONİK HSY

GÖRSEL (ELEKTRİKSEL) HSY

Halihazırda uçuş kontrol için kullanılan sistemler, her ay kalibre edilerek bunların ölçme yeteneğinin

standardı sağlanmaktadır.

Uçuş Kontrol Tipleri

Beş çeşit uçuş kontrol vardır:

1. Yer Seçimi Kontrolü (Site Evaluation Inspection)

Bir elektronik hava seyrüsefer yardımcısının kalıcı olarak kurulması için önerilen yerin uygunluğunu

saptamak için yapılan uçuş kontroldür. Bu kontrol için taşınabilir yer kolaylıkları, örneğin Mobil VOR

kullanılabilir. Bunların denendiği yerde olumlu sonuç alınırsa kalıcı bir yapı ve sistem kurulur. Tersi

durumda başka bir yer aranır.

2. İlk Hizmete Verme Kontrolü (Commissioning Inspection)

Hava seyrüsefer yardımcısının/sisteminin performansı (çalışma başarımı) konusunda tam bilgiyi elde

etmek ve yardımcının/sistemin kendi kullanım (işletme) gereklerini destekleyip desteklemeyeceğini

saptamak için    düzenlenen kapsamlı uçuş kontroldür. Bu en uzun süreli bir kontrol biçimidir. Bu

kontrol sonucunda elektronik veya görsel bir HSY ya hiçbir kısıtlama (tahdit) konmadan ya da bir

kısıtlama konularak hizmete verilir. Eğer  kısıtlama varsa bu durum kullanıcılara (pilotlara,

işletmecilere) bir notam (havacılara duyuru) ile hizmet öncesinde bildirilir.

3. Periyodik Uçuş Kontrol (Periodic Inspection)

           Hizmete verilmiş bir seyrüsefer yardımcısının/sistemin standartları karşılamayı sürdürüp sürdüremeyeceğini

           ve kullanım (işletme) gereklerini destekleyip desteklemeyeceğini saptamak üzere belli aralıklarla yürütülen

           uçuş kontroldür. Eğer HSY, ilk hizmete verme kontrolü sırasındaki performans ile çalışıyorsa bir

           sonraki periyodik kontrol tarihine kadar yeniden hizmete verilir. ICAO gereklerine aykırı veya tolerans

          dışı bir durum saptandığında HSY, bu durum giderilinceye kadar hizmete verilmez.

          Günümüzde uygulanan periyodik kontrol sıklıkları şöyledir:

4. Özel Uçuş Kontrol (Special Inspection)

         Normal periyodik aralık dışında yapılan kontroldür. Sistemlerin, altsistemlerin ya da tek başına

         seyrüsefer yardımcısının performans niteliklerini saptamak/değerlendirmek için yapılan uçuş kontroldür.

         Başlıca özel kontrol tipleri,   kaza sonrası kontrol, yeniden yapılandırma kontrolüdür. Genellikle HSY bakım

         personelinin veya Kaza Anket Heyetinin Başkanının isteği üzerine yapılır.

5. Gözetim Kontrolü (Surveillance Inspection)

Hizmete verilmiş sistemlerin, seyrüsefer yardımcılarının tek tek bileşenlerinin, aletle uçuş usullerinin

ya da hizmetlerin sürekli gözlemlenmesidir. Bu kontrol, olağan uçuş etkinlikleri/seyrüsefer

sırasında gözlemlenen hava seyrüsefer yardımcılarının tek tek bileşenlerinin nokta kontrollerini de

kapsar. Nokta Kontrolu (Spot Check), belirsiz aralıklarla, uçuş kontrol ekibiyle birlikte yapılan

uçuş kontroldür. Gözetim Kontrolüne şunlar örnek verilebilir: Pistlerin, taksi yollarının durumu, boyalı

işaretler, yönlendirme levhaları, kararmış ya da kırık pist veya mania ışıkları, iletişimler,

havaalanlarında tehlikeli bir durum oluşturan ya da HSY’nin performansını (çalışma başarımını)

olumsuz etkileyebilecek inşaat etkinliği ve benzerleri.

Eğer gözetim kontrolünde bir tolerans dışı veya tatmin edici olmayan bir durum bulunursa bunun için

rapor hazırlanır ve gerekirse NOTAM bilgisi verilir.

Hava Sahası Standartları ve Kalibrasyonu İçin Uluslararası Komite

(ICASC)

Hava Sahası Standartları ve Kalibrasyonu İçin Uluslararası Komite (International Committee for

Airspace Standards and Calibration – ICASC), uçuş kontrol konusunda düzenleyici, teknik, işletmesel ve

ticari bilgi değiş tokuş sürekliliğini sağlamada önayak olmak üzere, ilki 1984’te gerçekleştirilen, iki yılda

bir Uluslararası Uçuş Kontrol Sempozyumu yapmaktadır. Türk Uçuş Kontrol ekipleri, bu sempozyuma

çeşitli nedenlerden dolayı düzenli katılamamıştır, ancak 2006 yılından itibaren sürekli katılım için gerekli

ortam oluşturulmaya çaba gösterilmektedir.